Dardanë, Pajonë, Trakë dhe Pellazgë shfaqen në një botë shumë më të ndërlidhur nga sa sugjerojnë kufijtë e sotëm. Por sa larg na lejojnë të shkojmë burimet historike?

Kur kufijtë modernë hiqen nga harta dhe Ballkani shihet përmes gjeografisë së botës homerike, Troja papritur nuk duket më aq larg. Nga hapësira e Dardanisë drejt Pajonisë, nga lugina e Axiosit drejt Thrakës dhe më pas, përmes Hellespontit, drejt Troas, shfaqet një korridor i gjerë popullsish, rrugësh dhe kontaktesh.

Në këtë peizazh gjenden emra që vazhdojnë të ngjallin debat edhe sot: Dardanët, Pajonët, Trakët dhe Pellazgët. Pyetja është e pashmangshme: a ekziston një lidhje historike midis botës së përshkruar nga Homeri dhe popullsive të lashta të Ballkanit, përfshirë Dardanët dhe Ilirët?

Troja nuk ishte një botë e izoluar nga Ballkani

Kur flasim për Iliadën, shpesh krijohet përshtypja e një përplasjeje të thjeshtë midis dy kampeve: grekëve dhe trojanëve. Por teksti homerik paraqet një realitet shumë më kompleks. Veçanërisht në Librin II, ku renditen forcat pjesëmarrëse në luftë, rreth Trojës shfaqet një mozaik popujsh dhe aleatësh me prejardhje të ndryshme.

Disa lidhen me Anadollin, ndërsa të tjerë na çojnë drejt Thrakës, Maqedonisë dhe Ballkanit qendror. Pikërisht këtu harta moderne dhe gjeografia homerike fillojnë të tregojnë histori shumë të ndryshme.

Pajonët: një nga urat më të qarta drejt Ballkanit

Një nga rastet më domethënëse janë Pajonët. Në botimin e vjetër të Iliadës që kemi analizuar, komentari i Librit II i lokalizon Paeones pranë Maqedonisë dhe në raport të drejtpërdrejtë me lumin Axios — lumin që sot njihet si Vardar.

Kjo ka rëndësi sepse Pajonët nuk shfaqen thjesht si një emër i paqartë mitologjik. Gjeografia e komentit homerik i çon drejt një hapësire konkrete të Ballkanit, ndërsa në traditën homerike ata gjenden në anën e Trojës.

Kjo nuk provon një identitet të përbashkët etnik mes popullsive të këtyre zonave. Megjithatë, tregon se bota e lidhur me Luftën e Trojës shtrihej, në traditën homerike, dukshëm drejt hapësirës ballkanike.

Dardanët: emri që shfaqet në dy anët e hartës

Këtu historia bëhet edhe më intriguese. Emri Dardan njihet në dy hapësira të ndryshme të botës antike. Nga njëra anë kemi Dardaninë historike të Ballkanit, të lidhur me territorin e Kosovës dhe zonat përreth; nga ana tjetër kemi Dardaninë dhe Dardanët e traditës trojane.

Kjo e fundit nuk është një lidhje e krijuar në kohët moderne. Në traditën mitologjike greke, Dardanos vendoset në gjenealogjinë e dinastisë trojane dhe paraqitet si paraardhës i mbretërve të Trojës.

Edhe botimi i vjetër i Iliadës që kemi analizuar ruan një hollësi interesante: në një përkthim latin të një pasazhi ku Akili flet për kundërshtarët e tij përdoret termi “Dardanios”, ndërkohë që teksti grek i atij pasazhi i referohet Trojanëve.

Kjo nuk provon se Dardanët e Trojës ishin të njëjtët njerëz me Dardanët historikë të Ballkanit. Tregon, megjithatë, se lidhja terminologjike mes Dardanëve dhe Trojanëve ekzistonte brenda traditës klasike dhe të interpretimit të Homerit.

Dy Dardani: rastësi apo gjurmë e një historie më të vjetër?

Këtu lind pyetja më interesante: pse kemi një emër Dardani të lidhur me botën trojane dhe një Dardani tjetër në zemër të Ballkanit?

Mund të kemi të bëjmë me emra të zhvilluar në mënyrë të pavarur, me transferim të emrit përmes lëvizjeve të popullsive, me një traditë të largët historike ose thjesht me një ngjashmëri që nuk nënkupton prejardhje të përbashkët.

Në gjendjen aktuale të provave, nuk mund të zgjedhim me siguri njërën prej këtyre mundësive. Prandaj ngjashmëria Dardani–Dardani është një çështje që meriton kërkim, por jo ende provë e identitetit të përbashkët.

Pellazgët shfaqen edhe pranë Trojës

Një tjetër element i rëndësishëm lidhet me Pellazgët. Në komentarin e Librit II të botimit të analizuar gjendet formulimi latin: “Pelasgorum in Troade”

Pra, Pellazgët në Troas. Komentuesi i vendos ata në kontekstin e Hellespontit dhe diskuton gjithashtu Larisën e lidhur me këtë hapësirë.

Kjo është me interes sepse Pellazgët nuk paraqiten vetëm në traditat që lidhen me Greqinë kontinentale; ata shfaqen edhe brenda gjeografisë së botës trojane.

A mund t'i identifikojmë Pellazgët me Ilirët apo shqiptarët?

Burimi i analizuar nuk na lejon të ndërtojmë automatikisht ekuacionin “Pellazgë = Ilirë = Shqiptarë”. Madje vetë tradita e botimit tregon se termi mund të përdorej në mënyrë më elastike. Në një pjesë tjetër të tekstit latin, emërtimi Pelasgi mund të përdoret poetikisht edhe për palën greke.

Kjo na kujton se emrat etnikë të burimeve të lashta nuk funksionojnë domosdoshmërisht si emrat e kombeve moderne. Çdo term duhet analizuar sipas autorit, periudhës dhe kontekstit ku shfaqet.

Trakët, Hellesponti dhe korridori mes Evropës e Azisë

Një hallkë tjetër e rëndësishme janë Trakët. Komentari homerik diskuton gjeografinë e Thrakës, Chersonesit dhe Hellespontit, së bashku me tradita mbi lëvizjen e popullsive midis Evropës dhe Azisë së Vogël.

Kjo na ndihmon të kuptojmë një element themelor të hartës: Hellesponti nuk ishte domosdoshmërisht një kufi që ndante dy botë; mund të ishte ura që i bashkonte ato. Në njërën anë qëndronte Thraka dhe Ballkani, në tjetrën Troada dhe Anadolli, ndërsa mes tyre ndodhej një nga korridoret detare më strategjike të botës së lashtë.

Deti nuk i ndante domosdoshmërisht popujt

Kur shohim një hartë moderne, Adriatiku dhe Egjeu duken si hapësira që ndajnë territore. Në antikitet deti mund të kishte funksionin e kundërt: ishte rruga. Anijet transportonin njerëz, mallra, metale, teknologji, ide dhe tregime.

Studimet arkeologjike kanë trajtuar prej kohësh lidhjet materiale midis Trojës dhe hapësirave ballkanike e danubiane. Literatura shkencore e vendos gjithashtu Trojën dhe zonën e Dardaneleve brenda një sistemi më të gjerë ndërveprimesh mes Anadollit, Ballkanit dhe Evropës Qendrore.

Kjo është një pikë kyçe: kontaktet Trojë–Ballkan mund të mbështeten shumë më mirë sesa pretendimi se Trojanët dhe një popull i caktuar ballkanik ishin e njëjta etni.

Kjo është pyetja që intereson veçanërisht lexuesin shqiptar. Në dy librat e Iliadës të përfshirë në vëllimin që kemi analizuar, nuk kemi gjetur një pasazh ku Homeri të përmendë drejtpërdrejt Ilirët me këtë emër.

Prandaj një pretendim i tipit “Homeri dëshmon se Trojanët ishin Ilirë” do të shkonte përtej asaj që burimi na lejon të themi.

Por mungesa e emrit “Ilir” nuk e përjashton Ballkanin nga historia. Homeri dhe tradita e komentimit të tij na vendosin përpara Dardanëve, Pajonëve, Trakëve dhe Pellazgëve, ndërsa gjeografia e disa prej këtyre popullsive na çon drejtpërdrejt drejt Ballkanit.

Çfarë marrëdhënieje kishin këto popullsi homerike me popullsitë paleo-ballkanike që burimet e periudhave të mëvonshme i njohin si dardane, ilire, trake, maqedone dhe epirote?

Kjo është pyetja që duhet hetuar përmes arkeologjisë, gjuhësisë historike, burimeve klasike dhe, aty ku është e mundur, ADN-së së lashtë.


Çfarë na tregon në fund kjo hartë?

Nëse ndjekim gjeografinë, përpara nesh shfaqet një korridor domethënës:

Dardani → Pajoni → Maqedoni → Thraki → Hellespont → Troas

Në perëndim qëndron Adriatiku, në jug Egjeu dhe në lindje Troja. Këto hapësira nuk duhen imagjinuar si kuti të mbyllura etnike. Ato ishin vende ku njerëzit udhëtonin, tregtonin, luftonin, krijonin aleanca dhe zhvendoseshin.

Pikërisht këtu harta bëhet më interesante: ajo na detyron ta shohim Ballkanin dhe Trojën si pjesë të një bote komunikimi shumë më të gjerë.

Misteri i Dardanëve mbetet i hapur

Nga të gjitha lidhjet e këtij kërkimi, ajo e Dardanëve mbetet ndër më intrigueset. Kemi Dardanët e traditës trojane, kemi Dardaninë historike të Ballkanit, kemi aleatë të Trojës që lidhen gjeografikisht me Ballkanin dhe kemi dëshmi arkeologjike për kontakte midis dy hapësirave.

Por mungon ende prova vendimtare që do të na lejonte të deklaronim se Dardanët homerikë dhe Dardanët ballkanikë ishin i njëjti popull. Deri atëherë, kjo duhet të mbetet hipotezë dhe jo përfundim historik.

Një Ballkan pa kufijtë e sotëm

Ndoshta mënyra më e mirë për ta kuptuar hartën është të harrojmë për një moment kufijtë modernë. Në botën e Homerit nuk ekzistonin shtetet e sotme. Kishte popuj, bashkësi, mbretëri, qytete, lumenj, porte dhe rrugë detare.

Kur këto vendosen përsëri mbi hartë, një gjë bëhet më e qartë: Ballkani dhe Troja nuk ishin dy botë të izoluara. Pajonët krijojnë një lidhje ballkanike me kampin trojan; Pellazgët shfaqen në Troas; Trakët shtrihen drejt Hellespontit; ndërsa Dardanët qëndrojnë në zemër të traditës trojane dhe një Dardani tjetër dokumentohet historikisht në Ballkan.

Sa prej këtyre lidhjeve pasqyrojnë kontakte reale historike dhe sa i përkasin kujtesës mitologjike mbetet për t'u përcaktuar.

Pyetja më interesante është se sa të thella ishin këto lidhje — dhe çfarë mund të na tregojnë ato për Dardanët dhe popujt e tjerë të Ballkanit të lashtë.

Shënim editorial: Harta është një rindërtim ilustrues i hapësirave dhe popullsive të përmendura në burimet antike dhe nuk duhet lexuar si hartë politike me kufij modernë. Lidhja midis Dardanëve homerikë të Trojës dhe Dardanëve historikë të Ballkanit mbetet një çështje kërkimore dhe nuk paraqitet këtu si fakt i provuar.